Παρασκευή, 15 Σεπτεμβρίου 2017

Πόλεμος για το Νερό: Ο αποσιωποιημένος περιβαλλοντικός παράγοντας

του Κώστα Νικολάου

Νερό! Δεν έχεις ούτε γεύση, ούτε χρώμα, ούτε άρωμα, δεν μπορεί κανείς να σε ορίσει, σε γεύεται χωρίς να σε γνωρίζει. Δεν είσαι απαραίτητο στη ζωή: είσαι η ζωή ….. Είσαι ο μεγαλύτερος πλούτος που υπάρχει στον κόσμο [1].

Το νερό αποτελεί θεμελιώδες συστατικό της ζωής. Χωρίς νερό δεν υπάρχει ζωή στον πλανήτη. Αυτή η κοινή διαπίστωση διατρέχει όλη την ιστορία της ανθρωπότητας, από την αρχαιότητα (ύδωρ αρχή πάντων) μέχρι σήμερα. Αυτή η διαπίστωση οδηγεί αναπόφευκτα σε μια ακόμη: όποιος ελέγχει το νερό, ελέγχει τη ζωή, ελέγχει τα πάντα.

Το νερό αντιμετωπίζεται ως κοινό αγαθό ανά τους αιώνες, από τα αρχαία χρόνια σε όλους τους πολιτισμούς του κόσμου και μέχρι σήμερα σε αρκετά μέρη του πλανήτη. Κι αυτό συνέβαινε και συμβαίνει όταν η διαχείρισή του είναι κοινωνική και αποκεντρωμένη σε επίπεδο κοινότητας με άμεση συμμετοχή των πολιτών, με ελεύθερη πρόσβαση για όλους και με σεβασμό στον κύκλο του νερού στη φύση[2].

Τι σχέση έχει το νερό με τον πόλεμο; Τραγικά μεγάλη.

Στο κείμενο αυτό εξετάζονται τρεις πλευρές του θέματος, που συνδέονται μεν μεταξύ τους, αλλά η ξεχωριστή παρουσίασή τους συμβάλλει σημαντικά στη συνολική προσέγγιση: α) πόλεμος για το νερό στο εσωτερικό των χωρών και σε παγκόσμια κλίμακα, που σχετίζεται με την ιδιωτικοποίηση του νερού, β) πόλεμος για το νερό μεταξύ κρατών και γ) το νερό ως πολεμικό όπλο.


Πόλεμος για το νερό στο εσωτερικό των χωρών και σε παγκόσμια κλίμακα: Η ιδιωτικοποίηση

Το πρώτο βήμα για την ιδιωτικοποίηση του νερού έγινε ιστορικά και σε όλο τον κόσμο, όταν η ιδιοκτησία και η διαχείρισή του πέρασε σε κάποια συγκεντρωτική δομή: είτε κεντρικό κράτος είτε τοπικές και περιφερειακές αρχές. Αυτό σηματοδότησε την χρησιμοποίησή του για άδικη έμμεση φορολόγηση από τις συγκεντρωτικές δομές ή το άνοιγμα του δρόμου για την ιδιωτικοποίησή του και την αποκόμιση κερδών από εταιρίες. Ταυτόχρονα, σηματοδότησε την κατάργηση της δημοκρατίας του νερού και τον συγκεντρωτικό και πέρα από τους πολίτες έλεγχό του, που τελικά σημαίνει έλεγχο της ζωής τους.

Όποια κι αν είναι η ιδιοκτησία και διαχείριση, η ρύπανση του νερού με οποιαδήποτε μορφή (φαινόμενο θερμοκηπίου - κλιματική αλλαγή, όξινη βροχή, ρύπανση λιμνών – ποταμών – θαλασσών - υπόγειων νερών κλπ) είναι παραβίαση του φυσικού νόμου του κύκλου του νερού, οδηγεί στην αδυναμία αξιοποίησής του για την αναπαραγωγή της ζωής, στην ανάγκη απορρύπανσής του για να αξιοποιηθεί και αποτελεί σε τελευταία ανάλυση, ιδιοποίηση ενός κοινού αγαθού, δηλαδή, ιδιωτικοποίησή του[3].

Η κρατική διαχείριση, παρά τους όποιους νόμους, συντάγματα, θεσμούς, δικαιοσύνη κλπ, οδηγεί στην ιδιωτικοποίηση, διότι “όλες οι ανάγκες της κοινωνίας των πολιτών - αδιάφορο ποια τάξη έχει αυτήν τη στιγμή την εξουσία - πρέπει να περάσουν από την κρατική θέληση, για να αποκτήσουν γενική ισχύ με τη μορφή νόμων ...... η θέληση του κράτους στις γενικές της γραμμές καθορίζεται από τις μεταβαλλόμενες ανάγκες της κοινωνίας των πολιτών, από την υπεροχή της μιας ή της άλλης τάξης” [4] και όταν κυρίαρχη είναι η αστική τάξη, τότε το δίκαιό της είναι η θέληση της τάξης της που αναγορεύτηκε σε νόμο[5].

Τα κινήματα νερού (αλλά και των άλλων κοινών αγαθών) σε όλο τον κόσμο (και στην Ελλάδα), αυτό που βιώνουν στην «καλύτερη» περίπτωση είναι μια προσπάθεια των κυβερνήσεων να βρίσκεται ο έλεγχος του νερού στο κράτος. Έτσι ώστε, “όσοι αναζητούν πρόσβαση στο νερό υποχρεώνονται όλο και περισσότερο να προσφεύγουν στο κράτος, το νόμο και τα δικαστήρια ...... Αλλά, οι μακράς διάρκειας επιτυχίες τους, σηματοδοτημένες από τον “Πόλεμο του Νερού” (Cochabamba, Bolivia), έχουν αποδείξει ότι με οριζόντια οργάνωση μπορούν να ξανακερδίσουν την ικανότητά τους να διαχειρίζονται τους πόρους τους, χαράσσοντας την αυτονομία τους απέναντι στην κατεστημένη εξουσία και τις παραδοσιακές μορφές δημοκρατίας. Οι άνθρωποι σήμερα δεν οργανώνονται για να ζητούν από το κράτος, αλλά για να προσδιορίσουν και να διαμορφώσουν τους όρους της δικής τους ζωής” [6], ανατρέποντας τις πολιτικές, που δίνουν τελικά όλη την εξουσία στις εταιρίες[7].

Πόλεμος για το νερό μεταξύ κρατών

Το νερό αποτέλεσε αιτία πολέμου, δημιουργώντας και διαλύοντας αυτοκρατορίες και συμμαχίες εδώ και χιλιάδες χρόνια. Γύρω στο 2600 π.Χ. στη Μεσοποταμία (στο σημερινό Ιράκ), έγινε ο πρώτος γνωστός πόλεμος για το νερό. Οι πόλεις-κράτη της Umma και του Lagash πολέμησαν επί αιώνες για την εκμετάλλευση αρδευτικών καναλιών που τροφοδοτούνται από τον ποταμό Τίγρη[8].

Σύγχρονο ενδεικτικό παράδειγμα πολέμου για το νερό μεταξύ κρατών είναι η διαρκής αντιπαλότητα για τα νερά των ποταμών Ιορδάνη, Litani, Orontes, Yarmuk κλπ της Μέσης Ανατολής (ελάχιστα γνωστών πέρα από την περιοχή αυτή). Αυτή ήταν η κύρια αιτία του αραβο-ισραηλινού πολέμου του 1967. Από τότε, όσες προσπάθειες έγιναν για κατάπαυση του πυρός και συμφωνίες ειρήνης μεταξύ του Ισραήλ και των γειτονικών του χωρών, μπλοκαρίσθηκαν από το ζήτημα του νερού. Οποιοδήποτε σχέδιο κατανομής του νερού αποτύγχανε διότι, ενώ κάθε φορά που αυξανόταν η κατανάλωση νερού των γειτόνων, το Ισραήλ εξακολουθούσε να καταναλώνει 5 φορές παραπάνω νερό κατά κεφαλήν σε σύγκριση με τις κατά πολύ λιγότερο βιομηχανοποιημένες και λιγότερο εντατικά καλλιεργήσιμες γειτονικές χώρες. Το 1967 το Ισραήλ πήγε σε πόλεμο με την Συρία και την Αίγυπτο, εν μέρει διότι οι άραβες προσπάθησαν ανεπιτυχώς να εκτρέψουν προς αυτούς τα νερά από τις πηγές του Ιορδάνη ποταμού, που τροφοδοτεί το Ισραήλ. Σε αυτόν τον πόλεμο, το Ισραήλ κατέλαβε τον ποταμό Baniyas της Συρίας, τον τελευταίο από τις σημαντικές πηγές του Ιορδάνη, που δεν ήταν υπό τον έλεγχο του Ισραήλ[9].

Το νερό είναι επίσης, η μεγαλύτερη πλευρά του Παλαιστινιακού ζητήματος. Σήμερα, η διαχείριση της κατανομής των διασυνοριακών νερών αποτελεί την «κρυμμένη πολιτική» του ζητήματος Ισραήλ-Παλαιστίνης. Το κράτος του Ισραήλ ως περιφερειακή ηγεμονική δύναμη, έχοντας πάρει τη μερίδα του λέοντος των πηγών στα πρώτα 20 χρόνια της ύπαρξης του, συμπεριφέρεται τώρα ως συνεργάσιμο συγκριτικά με τις παλιές του δράσεις, μπαίνοντας σε διαπραγματεύσεις για να διατηρήσει τη θέση του, ενώ η Παλαιστίνη βρίσκεται σε μειονεκτική θέση, εξαναγκασμένη να ζήσει σε μια πραγματικότητα που δημιούργησαν οι κυρίαρχοι[10].

Το νερό ως πολεμικό όπλο

Όταν η κυβέρνηση του Ισραήλ παρέχει νερό στους πολίτες της για να τους ωθήσει να ενταχθούν στους οικισμούς στους ξηρούς λόφους της Δυτικής Όχθης, αλλά το αρνείται στους παλαιστίνιους κατοίκους, τότε το νερό χρησιμοποιείται ως πολεμικό όπλο για να οδηγήσει σε αναγκαστική μετακίνηση παλαιστινιακού πληθυσμού σε άλλες περιοχές, δηλαδή, σε προσφυγιά. Όταν οι στρατοί και οι πολιτοφυλακές στη Μοσούλη (Ιράκ) ή στη Δαμασκό (Συρία) πολεμούν για να καταλάβουν και να ελέγχουν τα φράγματα ή τις πηγές πόσιμου νερού, από τις οποίες εξαρτάται ο εχθρός τους, τότε το νερό χρησιμοποιείται ως πολεμικό όπλο για να οδηγήσει στον έλεγχο των εδαφών και των ανθρώπων[11].

“Στα παλαιστινιακά εδάφη, ένας μεγάλος αριθμός στη Δυτική Όχθη δεν έχει πρόσβαση σε δίκτυο ύδρευσης, ενώ η λωρίδα της Γάζας πίνει στην καλύτερη περίπτωση αφαλατωμένο και στη χειρότερη μολυσμένο νερό, ενώ ακόμα και οι δεξαμενές του βρόχινου νερού κατεδαφίζονται λόγω «έλλειψης οικοδομικής άδειας». Αυτή την πολιτική αποκλεισμού, την υλοποιούν συστηματικά ο ισραηλινός στρατός, οι έποικοι και η κρατική εταιρεία ύδρευσης Mekorot (σ.σ. ενδιαφερόμενη και για την ΕΥΑΘ), στην οποία έχει παραχωρηθεί η διαχείριση των υπόγειων νερών της Δυτικής Όχθης ενώ σύμφωνα με τις συμφωνίες του Όσλο, οι Παλαιστίνιοι έχουν δικαίωμα να χρησιμοποιούν μόνο το 20 % του δικού τους νερού. Το Ισραήλ έχει επιβάλει στην Παλαιστινιακή Αρχή να αγοράζει άλλο ένα ποσοστό από την Mekorot”[12].

“Ο Τίγρης και ο Ευφράτης, αποτελούν ενιαίο σύστημα και ορίζουν την ενδιάμεση περιοχή της Μεσοποταμίας. Τρία κράτη μοιράζονται σήμερα τη Μεσοποταμία: η Τουρκία, από τα βουνά της οποίας πηγάζουν τα ποτάμια, η Συρία και το Ιράκ, που καταλαμβάνει το μεγαλύτερο μέρος της έκτασής της. Η Τουρκία, αν και υπολείπεται σε έκταση, κατέχει τις πηγές και προσπαθεί να αντλήσει τα μέγιστα δυνατά πλεονεκτήματα αγνοώντας τις ανάγκες των γειτόνων της. Ως εκ τούτου υλοποιεί εδώ και δεκαετίες, ένα μεγάλο «αναπτυξιακό» πρόγραμμα, το περιβόητο GAP με 19 υδροηλεκτρικά εργοστάσια, 22 φράγματα, αγωγούς και κανάλια πολλών χιλιομέτρων κλπ. Το 1990 ολοκληρώθηκε το φράγμα Ατατούρκ, ένα από τα μεγαλύτερα στον κόσμο. Τη στιγμή αυτή η φραγματοποίηση προχωράει στους παραπόταμους του Ευφράτη αλλά και του Τίγρη, όπου οι μεγαλύτερες αντιδράσεις αφορούν το φράγμα Ιλισού. Η ποσότητα του διαθέσιμου νερού στη Συρία και στο Ιράκ έχει μειωθεί δραματικά, τα πλημμυρικά φαινόμενα έχουν εξαφανιστεί και η ποιότητα του νερού έχει πέσει, αφού έρχεται επιβαρυμένο με γεωργικά υπολείμματα. Η Τουρκία αρνείται σταθερά να υπογράψει τη Διεθνή Σύμβαση του ΟΗΕ για τις χρήσεις των Διεθνών Υδατορευμάτων και απλώς έχει δηλώσει μονομερώς ότι θα παρέχει μια ελάχιστη ποσότητα, η οποία δεν ικανοποιεί τους γείτονες. Προστίθεται εδώ μια οικολογική ερμηνεία της συριακής κρίσης, που εντοπίζει το πρώτο αίτιο στην πενταετή ξηρασία, από το 2006 μέχρι το 2011, τη μεγαλύτερη και εντονότερη στην ιστορία της Συρίας. Πάνω από ένα εκατομμύριο αγρότες εγκατέλειψαν τη γη τους και άρχισαν να συρρέουν εξαθλιωμένοι στις πόλεις, δημιουργώντας συνθήκες κοινωνικής αναταραχής. Το σίγουρο πάντως είναι ότι η διάλυση του Ιράκ και της Συρίας έχει παραδώσει τις δύο χώρες στην τουρκική υδροηγεμονία”[13].

Ο πόλεμος μεταξύ του συριακού στρατού και των τζιχαντιστών ISIS έχει κατακλύσει την πιο πολύτιμη πηγή νερού του πληθυσμού: την πηγή στο Wadi Barada, βορειοδυτικά της Δαμασκού, που παρέχει σχεδόν τα δύο τρίτα του πόσιμου νερού της πόλης. Όποιος ελέγχει την περιοχή της πηγής ελέγχει έμμεσα τη ζωή των εκατομμυρίων ανθρώπων που ζουν μέσα και γύρω από τη πρωτεύουσα της Συρίας. Οι αντάρτες είχαν καταλάβει την περιοχή για μήνες. Οι αντλίες στο εργοστάσιο νερού Wadi Barada υπέστησαν ζημιές και το νερό που εξακολουθεί να ρέει έχει ρυπανθεί με πετρέλαιο ντίζελ. Περισσότεροι από 5,5 εκατομμύρια άνθρωποι (συμπεριλαμβανομένων 2 εκατ. παιδιών) στη μεγαλύτερη περιοχή της Δαμασκού έχουν αποκοπεί από την παροχή νερού, σύμφωνα με εκτιμήσεις του ΟΗΕ[14]. Η καταστροφή των πηγών νερού δεν είναι νέα στη Συρία. Υπήρξαν 30 εσκεμμένες περικοπές νερού το 2016 στο Αλέππο, Δαμασκό, Χαμά, Ράκκα και Ντάρα. Οι αντλίες καταστράφηκαν και οι πηγές νερού μολύνθηκαν με σαφή παραβίαση των ανθρωπίνων δικαιωμάτων.

Ιδιαίτερα για τα παιδιά που ζουν σε πολεμικές ζώνες, ο αγώνας για επιβίωση επιδεινώνεται καθημερινά. Εκτός από την αδυσώπητη βία σε χώρες όπως η Συρία, το πιο βασικό μέσο επιβίωσης - το νερό - έχει γίνει ένα όπλο πολέμου. Για πολλά παιδιά, η έλλειψη νερού σημαίνει ότι αναγκάζονται να περπατούν για ώρες προκειμένου να βρουν, γεγονός που τα θέτει σε πραγματικό κίνδυνο βίας και θανάτου. Το 2015, 11 παιδιά σκοτώθηκαν κατά τη συλλογή νερού για τις οικογένειές τους. Εκτός από τους κινδύνους στην πορεία, η συλλογή νερού από μη ρυθμιζόμενες πηγές γίνεται όλο και πιο τραγική για τα παιδιά, διότι, αν οι σφαίρες δεν τους σκοτώσουν, το νερό μπορεί να το κάνει. Το ανεπεξέργαστο ή μολυσμένο νερό εκθέτει τα παιδιά σε μεταδιδόμενες λοιμώξεις, που προκαλούν ασθένειες. Ταυτόχρονα, η πολεμική σύγκρουση καταστρέφει τις προμήθειες υγειονομικής περίθαλψης και τις εγκαταστάσεις που χρειάζονται τα παιδιά όταν τα μολυσμένα νερά τα κάνουν άρρωστα. Στη Συρία, υπάρχουν 13,5 εκατομμύρια άνθρωποι που χρειάζονται ασφαλές νερό, από τα οποία περίπου 6 εκατομμύρια είναι παιδιά[15].

Στη Μοσούλη (Ιράκ), ο πόλεμος μεταξύ των συμμαχικών δυνάμεων και του ISIS σήμαινε ότι περισσότερο από 11 εκατομμύρια άνθρωποι (συμπεριλαμβανομένων 5,1 εκατομμυρίων παιδιών) χρειάζονται ανθρωπιστική βοήθεια, όπου τα δύο τρίτα των παιδιών του Ιράκ είναι εκτός σχολείου και έχουν υποστεί αφυδάτωση και ασθένειες. Στην Υεμένη, σε δύο χρόνια εμφυλίου πολέμου, 15 εκατομμύρια άνθρωποι (σε σύνολο πληθυσμού περίπου 28 εκατομμυρίων) δεν μπορούν να έχουν ούτε ασφαλές νερό ούτε υπηρεσίες υγείας[16].

Ειρήνη, μόνο με το νερό στα χέρια των πολιτών

Όλες οι υπάρχουσες εμπειρίες από όλο τον κόσμο (και από την Ελλάδα), οδηγούν στο συμπέρασμα ότι η ανάθεση της διαχείρισης του νερού σε λίγα χέρια ιδιωτικά ή κρατικά, καταλήγει τελικά σε ρύπανση, υποβάθμιση, στέρηση και αυξημένα τιμολόγια νερού. Κάθε είδους αυταπάτη ανάθεσης έχει πλέον τελειώσει[17].

“Περισσότερο από κάθε άλλο πόρο, το νερό πρέπει να παραμείνει κοινό αγαθό και απαιτεί κοινωνική διαχείριση ….. Οι άνθρωποι έχουν δικαίωμα στη ζωή και στους πόρους που τη διατηρούν, όπως το νερό ….. ενώ η αειφορία του καθώς και η δίκαιη κατανομή του εξαρτώνται από τη συνεργασία ανάμεσα στα μέλη της κοινωνίας”[18]. “Ο υδρολογικός κύκλος του πλανήτη είναι μια δημοκρατία νερού …… Η φύση δεν διανέμει το νερό ομοιόμορφα. Το διανέμει δίκαια ….. σε κάθε οικοσύστημα, σε κάθε αγρο-κλιματική ζώνη, το νερό είναι δίκαια κατανεμημένο - όλα τα είδη παίρνουν το μερίδιό τους σε νερό. Η φύση δεν κάνει διακρίσεις μεταξύ των αναγκών ενός μικροβίου και ενός θηλαστικού, φυτών και ανθρώπων ……. Η παγκοσμιοποίηση υπονομεύει τη δημοκρατία του νερού του πλανήτη ….. Η εταιρική αεροπειρατεία του νερού διευκολύνεται από τη δημιουργία των εταιρικών κρατών – κρατών, που συγκεντρώνουν εξουσία ….. και διαβρώνουν τα θεμελιώδη δικαιώματα της κοινότητας ….. Αυτός είναι ο λόγος για τον οποίο, η δημοκρατία του νερού, είναι ταυτόχρονα μια εμβάθυνση της δημοκρατίας και μια υπεράσπιση των πραγματικά δημοκρατικών δομών”[19].

Η πιο συμβατή υπάρχουσα δομή για την υλοποίηση της κοινωνικής-κοινοτικής διαχείρισης, για την άμεση συμμετοχή των πολιτών, για τη δημοκρατία του νερού και για την επανάκτησή του ως κοινό αγαθό με σεβασμό στον φυσικό νόμο του κύκλου του νερού είναι οι μη-κερδοσκοπικοί συνεταιρισμοί. Η συνεργατική διαχείριση του νερού από τους πολίτες, δεν αποκλείει τη διακριτή συμμετοχή των εργαζομένων στην ύδρευση-αποχέτευση ή/και της τοπικής αυτοδιοίκησης. Αλλά σε κάθε περίπτωση και όποια μορφή κι αν έχει μια συνεργασία κοινωνικών φορέων, η βάση της δημοκρατίας του νερού και της κοινωνικής διαχείρισης είναι οι συνεταιρισμοί νερού των ίδιων των πολιτών της κοινότητας, οι οποίοι τελικά θα αποφασίζουν[20].

Αν υπάρχει μια εγγύηση για να μην παραβιάζεται ο φυσικός νόμος του κύκλου του νερού και να μην γίνει ποτέ ιδιωτικοποίησή του, αυτό μπορεί να διασφαλιστεί μόνον με τη συνεργατική διαχείριση του νερού από τους ίδιους τους πολίτες, διότι εκεί μπορεί να γίνει συνείδηση και πράξη ότι είμαστε μέρος της φύσης και όχι κατακτητές της, εκεί μπορεί να αναπτυχθεί μια νέα κοινωνική συνείδηση για τη συλλογική διαχείριση των κοινών αγαθών και για το κοινό καλό. Εκεί μπορεί να αναπτυχθεί μια νέα ηθική που βάζει τον άνθρωπο πάνω από τα κέρδη, που η συσσώρευση χρήματος δεν είναι αυτοσκοπός. Εκεί μπορεί να αναπτυχθεί η σύνδεση της ηθικής με την πολιτική, γιατί αυτή η σύνδεση είναι η προϋπόθεση για την έλευση ενός καλύτερου κόσμου. Αρνούμενοι αυτό, σημαίνει ότι αγνοούμε την ιστορία της ανθρωπότητας[21].

Σημειώσεις - Πηγές



[1]Antoine de Saint-Exupéry, “Terre des hommes”, Grand Prix du roman de l'Académie française, 1939
[2]Νικολάου Κ., Το Νερό ως Κοινό Αγαθό, πέρα από τις Εταιρίες και το Κράτος, Εκδόσεις Λαϊκό Πανεπιστήμιο Κοινωνικής Αλληλέγγυας Οικονομίας “UnivSSE Coop”, Θεσσαλονίκη, 2017
[3]Νικολάου Κ., 2017 , ό.π.
[4]Engels F., Ο Φόιερμπαχ και το τέλος της γερμανικής φιλοσοφίας, Εκδ. Σύγχρονη Εποχή, Αθήνα, 2007
[5]Marx K., Engels F., Μανιφέστο του Κομμουνιστικού Κόμματος, Εκδ. Γνώσεις, Αθήνα, 1968
[6]Olivera M., Water Beyond the State, North American Congress on Latin America – NACLA’s Magazine, Fall Issue, 2014
[7]Nikolaou K., L'attente d'un cadre légal favorable aux coopératives - Comment rompre avec les politiques qui donnent tous les pouvoirs aux entreprises? , L'Humanité, 3.3.2015
[8]Lhuisset E., Last Water War: Ruins of a Future, Paradox, 2016, http://www.paradox.nl/project/lastwaterwar/#work
[9]Cooley J.K., The War over Water, Foreign Policy, 54: 3-26, 1984
[10]Zeitoun M., Power and water in the Middle East. The hidden politics of the Palestinian Israeli water conflict, Ed. I.B.Tauris and Co., London and New York, 2009
[11]Zeitoun M., Water and War, Helsinki Times, 16.3.2017, http://www.helsinkitimes.fi/columns/columns/viewpoint/14615-water-and-war.html
[12]Παπαδημητρίου Γ., Ο πόλεμος του νερού στη Μέση Ανατολή, (βασισμένο στην εισήγηση στο φεστιβάλ B-FEST του περιοδικού «Βαβυλωνία»), 31.5.2017, http://papadimitriou-giannis.blogspot.gr/2017/05/blog-post.html
[13]Παπαδημητρίου Γ., ό.π.
[14]Knipp K., Syria: Water as a weapon of war, Deutsche Welle, 7.1.2017, http://www.dw.com/en/syria-water-as-a-weapon-of-war/a-37049413
[15]Wijesekera S., When Water Becomes A Weapon Of War, Huffington Post, 12.6.2017, http://www.huffingtonpost.com/sanjay-wijesekera/when-water-becomes-a-weap_b_14500786.html
[16]Dineen J., What Do Water and War Have to Do With Each Other? Tragically, a Lot, Unicef, 22.3.2017, https://www.unicefusa.org/stories/what-do-water-and-war-have-do-each-other-tragically-lot/32034
[17]Κ136, Αγωνιζόμαστε μέχρι την τελική νίκη. Βάζουμε τέλος στην αυταπάτη της ανάθεσης, www.136.gr, 9.10.2016
[18]Shiva V., Πόλεμοι για το νερό, Εκδ. Εξάρχεια, Αθήνα, 2011
[19]Shiva V., Resisting water privatisation, building water democracy, A paper on the occasion of the World Water Forum in Mexico City, www.globalternative.org, 2006
[20]Νικολάου Κ., 2017, ό.π.
[21]Ortiz J., Le Che réconcilie l’éthique et la politique", L'Humanité, 27.7.2017

______________________________

*   Το κείμενο αυτό αποτελεί την βάση ομότιτλης εισήγησης, που έγινε στο πλαίσιο συζήτησης με γενικό τίτλο "Πόλεμος και περιβάλλον" στο Green Wave Festival, Θεσσαλονίκη, 14.9.2017


1 σχόλιο:

  1. Το άρθρο
    "Πόλεμος για το Νερό: Ο αποσιωποιημένος περιβαλλοντικός παράγοντας"
    δημοσιεύθηκε επίσης στους παρακάτω ιστότοπους:

    1) http://www.enallaktikos.gr
    2) http://newsone.gr
    3) https://www.tsarouxi.gr
    4) http://www.ingossip.gr
    5) http://sekes-eydap.gr
    6) http://www.newswiz.gr
    7) http://teleytaiaexodos.blogspot.gr
    8) http://greenplanetfree.blogspot.gr

    ΑπάντησηΔιαγραφή