Κυριακή, 29 Μαρτίου 2020

Νέα απειλή για την υγεία η καύση των απορριμμάτων. Επόμενος σταθμός: Θεσσαλονίκη

του Κώστα Νικολάου

Η δημιουργία εργοστασίων καύσης – ενεργειακής αξιοποίησης των αστικών στερεών απορριμμάτων (ΑΣΑ), προωθείται πανελλαδικά εδώ και χρόνια.
Η πρώτη εφαρμογή της καύσης των ΑΣΑ έγινε στην τσιμεντοβιομηχανία του Βόλου με δραματικές επιπτώσεις στην ατμοσφαιρική ρύπανση της πόλης, «ορατές δια γυμνού οφθαλμού» από τους κατοίκους.
Ο επόμενος σταθμός είναι η Θεσσαλονίκη. Η άδεια για καύση απορριμμάτων στην τσιμεντοβιομηχανία έχει ήδη εκδοθεί, ενώ προωθείται και η υλοποίηση μονάδων καύσης – ενεργειακής αξιοποίησης των απορριμμάτων στην ευρύτερη περιοχή Θεσσαλονίκης.


Ιδιωτικοποίηση της διαχείρισης των απορριμμάτων

Τα αστικά στερεά απορρίμματα (ΑΣΑ) αποτελούν μια από τις σημαντικότερες αιτίες υποβάθμισης του ελληνικού αστικού και φυσικού περιβάλλοντος απειλώντας την υγεία των πολιτών με επιπλέον επιπτώσεις οικονομικές και κοινωνικές. Το μέγεθος του προβλήματος φαίνεται χαρακτηριστικά από τις κοινωνικές αντιδράσεις και συγκρούσεις, που παρουσιάζονται σε πολλές περιοχές της χώρας.
Με δεδομένο ότι στην Ελλάδα σήμερα είναι ανεπιθύμητο κοινωνικά, οικονομικά και περιβαλλοντικά το γεγονός ότι τα ΑΣΑ καταλήγουν είτε σε χώρους ανεξέλεγκτης διάθεσης απορριμμάτων (ΧΑΔΑ) είτε σε χώρους υγειονομικής ταφής απορριμμάτων (ΧΥΤΑ), προωθείται πανελλαδικά η εγκατάσταση εργοστασίων καύσης – ενεργειακής αξιοποίησης απορριμμάτων, με προφανές  το ενδιαφέρον των πολυεθνικών και εθνικών εταιρειών, αφού η διαχείριση των απορριμμάτων μπορεί να αποφέρει κέρδη. Κέρδη για τους επιχειρηματίες, τα οποία θα προκύψουν από τα επιπλέον οικονομικά βάρη που θα πληρώσουν οι πολίτες για την ιδιωτικοποιημένη διαχείριση απορριμμάτων και μάλιστα σε περίοδο οικονομικής κρίσης με τα εισοδήματα συνεχώς να μειώνονται και την ανεργία να αυξάνεται.
Η πολιτική ιδιωτικοποίησης της διαχείρισης των απορριμμάτων δεν είναι τυχαία, αλλά αποτελεί αναπόσπαστο μέρος της επιχειρούμενης ιδιωτικοποίησης τομέων στρατηγικής σημασίας για την κοινωνία, την οικονομία και το περιβάλλον (όπως είναι επίσης η ηλεκτρική ενέργεια, οι τηλεπικοινωνίες, οι μεταφορές, η ύδρευση κλπ). Αυτή η νεοφιλελεύθερη πολιτική ιδιωτικοποιήσεων σε συνδυασμό με την άνευ ιστορικού προηγουμένου επιθετική πολιτική του χρηματοπιστωτικού κεφαλαίου αποτελεί μια πρωτοφανή επίθεση του μικρότερου αλλά και πλουσιότερου ποσοστού της κοινωνίας εναντίον της συντριπτικής πλειονότητας του πληθυσμού και οδηγεί σε μια τεράστια μεταφορά πλούτου από τους εργαζόμενους και τους μικρομεσαίους στα χέρια λίγων, βαθαίνοντας ακόμα περισσότερο την υπάρχουσα κρίση [1].
Η επιλογή της καύσης παίρνει ακόμα πιο δραματικά χαρακτηριστικά, καθότι έρχεται να προστεθεί επιβαρυντικά στις επιπτώσεις στην υγεία, την κοινωνία και την οικονομία από την πανδημία του κορωνοϊού (COVID-19).

Επιπτώσεις της καύσης των ΑΣΑ στο περιβάλλον και την υγεία

Η μέθοδος της θερμικής επεξεργασίας – καύσης – αποτέφρωσης – πυρόλυσης – αεριοποίησης των ΑΣΑ έχει μεν λιγότερες περιβαλλοντικές επιπτώσεις σε σύγκριση με αυτές που έχουν τα ΑΣΑ όταν οδηγούνται σε χωματερή, αλλά οδηγεί σε νέες αρνητικές περιβαλλοντικές επιπτώσεις που αφορούν στην εκπομπή αέριων ρύπων, σωματιδίων, μετάλλων και ιδίως διοξινών, φουρανίων και πολυαρωματικών ενώσεων. Είναι χαρακτηριστικό ότι η καύση απορριμμάτων είναι υπεύθυνη στο μεγαλύτερο ποσοστό παγκόσμια για τις εκπομπές διοξινών και φουρανίων στον αέρα και ιδίως σε χώρες όπως οι ΗΠΑ, Καναδάς, ΗΒ, Ολλανδία, Δανία, Ελβετία, Ιαπωνία κλπ [2].
Στους αέριους ρύπους που εκπέμπονται από εργοστάσια καύσης απορριμμάτων περιλαμβάνονται: NO2, NO, CO, CO2, SO2, SO3, NH3, HCL, HF, HC.
Τα εκπεμπόμενα στερεά σωματίδια και η ιπτάμενη τέφρα περιέχουν Cr, Ni, Cu, Zn, Ag, Pb, S, P, B με κυρίαρχα στοιχεία στην τέφρα Si, Fe, Al, Ca, Mg, K, Na.
Επίσης, περιέχονται οργανικές ενώσεις, που αν και βρίσκονται σε ίχνη, εντούτοις είναι ιδιαίτερα σημαντικές για την υγεία εξαιτίας της τοξικότητάς τους. Πάνω από 100 οργανικές ενώσεις όπως πολυχλωριωμένες διβενζο-p-διοξίνες (PCDD), πολυχλωριωμένα διβενζοφουράνια (PCDF), πολυχλωριωμένες φαινόλες, πολυχλωριωμένα βενζένια, φθαλικοί εστέρες και πολυαρωματικοί υδρογονάνθρακες (ΠΑΥ).
Γενικά, οι ενώσεις αυτές είναι τοξικές, καρκινογόνες, μεταλλαξιγόνες και τερατογόνες. Οι διοξίνες (PCDD) είναι ιδιαίτερα σταθερές στο περιβάλλον και διασπείρονται στο έδαφος, στα ψάρια και στα θηλαστικά, σε περιοχές όπου υπάρχει εκπομπή τους στην ατμόσφαιρα. Μεταξύ των πιο γνωστών σοβαρών επιπτώσεων στην υγεία αποτελεί το βιομηχανικό επεισόδιο στο Sevezo της Ιταλίας και η περιβαλλοντική καταστροφή που ακολούθησε, καθώς και η πρόκληση δερματικών παθήσεων σε βιομηχανικούς εργάτες [3, 4, 5].


Παρά την υπάρχουσα τεχνολογία αντιρύπανσης, καμία εγγύηση δεν υπάρχει για 100% απόδοση, ούτε βέβαια για την αποφυγή ατυχήματος.
Τα ατυχήματα βιομηχανικής κλίμακας σε εργοστάσια καύσης απορριμμάτων (συνήθως εκτεταμένες πυρκαγιές και εκρήξεις) αποτελούν μεγάλο κίνδυνο με τεράστιες επιπτώσεις στο περιβάλλον και στην υγεία των κατοίκων.
Η επικινδυνότητά τους έγκειται κυρίως στο γεγονός ότι μπορεί να λάβει χώρα ανεξέλεγκτη καύση της μάζας των αποβλήτων, με επακόλουθο την ανεξέλεγκτη απελευθέρωση πολύ τοξικών ουσιών στον αέρα (διοξίνες, φουράνια, πολυαρωματικά κλπ).
Συνήθεις παράγοντες που προκαλούν τα ατυχήματα είναι τα ανεπαρκή πρότυπα ασφαλείας, η μη τήρηση των προτύπων, ελαττώματα του εξοπλισμού, ανθρώπινες αστοχίες, αλλά και απρόβλεπτες συμπτώσεις.
Στο χάρτη, παρουσιάζονται 97 τέτοια ατυχήματα στην Ευρώπη. Γενικότερα, πολλά από τα ατυχήματα έφθασαν στα ΜΜΕ. Κάποια δεν αποκαλύφθηκαν ποτέ. Η καταγραφή που παρουσιάζεται σε αυτόν τον χάρτη δεν μπορεί σε καμία περίπτωση να θεωρηθεί εξαντλητική [6].



Επιπτώσεις κοινωνικές και οικονομικές από την καύση των ΑΣΑ

Αναφέρεται συχνά το γεγονός της δυνατότητας παραγωγής ενέργειας με τη μέθοδο της καύσης απορριμμάτων και μάλιστα αντιμετωπίζεται από ορισμένους ως ΑΠΕ (ανανεώσιμη πηγή ενέργειας), οπότε τυγχάνει και σχετικών οικονομικών προνομίων. Αποκρύπτεται όμως, ότι το εξωτερικό-περιβαλλοντικό κόστος (υπολογιζόμενο σε ευρώ ανά κιλοβατώρα) παραγωγής ενέργειας με αυτήν τη μέθοδο είναι όσο και το εξωτερικό κόστος παραγωγής ηλεκτρικής ενέργειας με λιγνίτη!
Οι οικονομικές επιπτώσεις αυτής της μεθόδου είναι πολύ μεγάλες, αφού το συνολικό κόστος επεξεργασίας μπορεί να φθάσει (ανάλογα με την τεχνολογία) να είναι περίπου τετραπλάσιο σε σχέση με την ανακύκλωση, αν η μονάδα καύσης ιδρυθεί και λειτουργήσει από δημόσιο ή αυτοδιοικητικό φορέα. Επειδή όμως οικονομικά η επένδυση είναι απαγορευτική για το δημόσιο και την αυτοδιοίκηση (ιδίως σε περιόδους οικονομικής κρίσης), προωθείται η λύση της ίδρυσης και λειτουργίας σχετικών μονάδων από ιδιωτικές επιχειρήσεις, οπότε το συνολικό κόστος επεξεργασίας μπορεί να φθάσει (ανάλογα με την τεχνολογία) να είναι περίπου 7 φορές ακριβότερο από τη λύση της ανακύκλωσης από δημόσιο ή αυτοδιοικητικό φορέα.
Η μέθοδος λοιπόν της καύσης οδηγεί σε οικονομικά και περιβαλλοντικά βάρη, που πληρώνουν οι πολίτες (διαμέσου των ιδιαίτερα αυξημένων δημοτικών τελών για τη διαχείριση των ΑΣΑ και των φόρων που αντιστοιχούν στο εξωτερικό-περιβαλλοντικό κόστος) και σε κέρδη για την ιδιωτική επιχείρηση, που θα αναλάβει τη διαχείριση των ΑΣΑ [7, 8].
Υπογραμμίζεται ότι σχεδιάζονται εργοστάσια τέτοιου μεγέθους, που για να λειτουργήσουν με το μεγαλύτερο δυνατό κέρδος παρέχοντας ενέργεια, θα πρέπει να λειτουργούν συνεχώς όλο το 24ωρο και όλες τις μέρες του χρόνου. Για τον σκοπό αυτόν υπογράφονται δεσμευτικά συμβόλαια με ρήτρες, για να παρέχονται από την αυτοδιοίκηση οι προσυμφωνημένες ποσότητες απορριμμάτων. Αυτό στις περισσότερες περιπτώσεις οδηγεί στην ανάγκη εισαγωγής απορριμμάτων από άλλες περιοχές ή και από άλλες χώρες.
Ιδιαίτερη όμως σημασία έχει το γεγονός, ότι για να πετύχει η μέθοδος διαχείρισης των ΑΣΑ με καύση, πρέπει πρώτα να αποτύχουν οι πολιτικές μείωσης, επαναχρησιμοποίησης, ανακύκλωσης και κομποστοποίησης των ΑΣΑ. Διότι αν αυτές πετύχουν δεν μένει τίποτα για να οδηγηθεί στις μονάδες καύσης.

Προσεγγίζοντας τη διαχείριση των απορριμμάτων με το κεφάλι ψηλά και τα πόδια στη γη

Ποιά μέθοδος διαχείρισης των ΑΣΑ είναι κατάλληλη και για ποιόν είναι κατάλληλη;
Εδώ και πολλές δεκαετίες, επιστημονικές έρευνες, καθώς και εφαρμογές σε όλο τον κόσμο απέδειξαν αυτό, που μόλις πριν μερικά χρόνια αποδέχθηκε θεσμικά και η Ευρωπαϊκή Ένωση, ότι η καλύτερη διαχείριση των ΑΣΑ από ταυτόχρονα κοινωνική, οικονομική και περιβαλλοντική άποψη είναι αυτή που στηρίζεται σε τρεις άξονες με την εξής ιεράρχηση: 1) πρόληψη - μείωση, 2) επαναχρησιμοποίηση και 3) ανακύκλωση – κομποστοποίηση - λιπασματοποίηση των απορριμμάτων, έτσι ώστε μια πολύ μικρή ποσότητα αδρανών απορριμμάτων να καταλήγει σε χώρο υγειονομικής ταφής υπολειμμάτων (ΧΥΤΥ).
Αντίθετα, η σημερινή κατάσταση με τις χωματερές και τους ΧΥΤΑ (τελευταία μέθοδος στην ιεράρχηση) και η σχεδιαζόμενη με τα εργοστάσια καύσης – ενέργειας (προτελευταία μέθοδος στην ιεράρχηση) αποτελούν τις χειρότερες λύσεις διαχείρισης απορριμμάτων από κοινωνική, οικονομική και περιβαλλοντική άποψη [1, 8].


Η συνάρθρωση των τριών αυτών ιεραρχημένων αξόνων σε μια ολοκληρωμένη μέθοδο και σε συνδυασμό με την αποκεντρωμένη διαχείριση (εγκαταστάσεις και συστήματα διαχείρισης σε επίπεδο δήμου ή διαχειριστικής ενότητας δήμων και όχι πανάκριβα επενδυτικά και λειτουργικά μεγαθήρια) είναι η φθηνότερη διαχείριση , προστατεύει το περιβάλλον, μπορεί να υλοποιηθεί από τις τοπικές κοινωνίες και τα οφέλη να τα καρπωθεί όλη η κοινωνία (υπό προϋποθέσεις).
Υπάρχει λοιπόν μια επιστημονικά και θεσμικά διεθνώς αποδεκτή ιεραρχία των μεθόδων διαχείρισης των απορριμμάτων, που αναδεικνύει τις λύσεις που ωφελούν τις τοπικές κοινωνίες.
Βασικό χαρακτηριστικό στην εφαρμογή αυτής της κοινωνικά – οικονομικά - περιβαλλοντικά καλύτερης και ολοκληρωμένης μεθόδου διαχείρισης των απορριμμάτων είναι και η εσωτερικά αυστηρή ιεράρχηση των τριών αξόνων: α) πρόληψη-μείωση, β) επαναχρησιμοποίηση και γ) ανακύκλωση-κομποστοποίηση, που σημαίνει ότι προχωρούμε στον επόμενο άξονα, αφού έχουν εξαντληθεί όλες οι δυνατότητες που προσφέρει ο προηγούμενος.
Με αυτήν την ολοκληρωμένη μέθοδο διαχείρισης:
  • αποφεύγεται μεγάλο μέρος των περιβαλλοντικών επιπτώσεων των απορριμμάτων και των φόρων που αντιστοιχούν στο κόστος της περιβαλλοντικής βλάβης
  • εξοικονομούνται πόροι (πρώτες ύλες και ενέργεια)
  • δημιουργούνται περισσότερες (από οποιαδήποτε άλλη μέθοδο) νέες θέσεις εργασίας σε τοπικό επίπεδο
  • μειώνονται οι τιμές ένεκα αποφυγής περιττών εξόδων (πχ συσκευασίας)
  • εξοικονομείται εισόδημα για τους πολίτες (τα επαναχρησιμοποιημένα προϊόντα είναι φθηνότερα)
  • τα οφέλη μπορούν να κατανέμονται κοινωνικά δίκαια, εφόσον η διαχείριση δεν γίνεται από ιδιωτική επιχείρηση, αλλά από φορείς των τοπικών κοινωνιών [7].
Όταν η αυτοδιοικητική διαχείριση δεν μπορεί (για οποιονδήποτε λόγο) να ταυτισθεί με την κοινωνικά – οικονομικά - περιβαλλοντικά καλύτερη διαχείριση των ΑΣΑ σε αποκεντρωμένη κλίμακα με κοινωνικό έλεγχο και διαδικασίες δημοκρατικού προγραμματισμού, τότε είναι οι ίδιοι οι πολίτες της περιοχής, που μπορούν να την εφαρμόσουν βασιζόμενοι στα στέρεα θεμέλια της κοινωνικής αλληλέγγυας οικονομίας και της άμεσης δημοκρατίας, δημιουργώντας μη-κερδοσκοπική συνεργατική επιχείρηση – συνεταιρισμό για τη διαχείριση των ΑΣΑ και αναδεικνύοντας έτσι το πραγματικό περιεχόμενο του όρου «δημόσια διαχείριση» (διαχείριση από τον «δήμο», δηλαδή από τον «λαό», που είναι το πρωταρχικό και αρχαιοελληνικό νόημα της λέξης) [1].
Εδώ είναι, που όλοι οι πολίτες της περιοχής χρειάζεται να πάρουν την υπόθεση στα δικά τους χέρια και να προωθήσουν οι ίδιοι την υλοποίηση της κοινωνικά – οικονομικά - περιβαλλοντικά καλύτερης διαχείρισης των ΑΣΑ σε αποκεντρωμένη κλίμακα και με διαδικασίες άμεσης δημοκρατίας.
Η συγκυρία της οικονομικής κρίσης με τη συνεχή πτώση των εισοδημάτων και τη συνεχή αύξηση της ανεργίας, καθιστά ακόμα πιο επιτακτική και αναγκαία τη συνεργατική εναλλακτική, για να αποφευχθούν νέα οικονομικά βάρη στους πολίτες, που θα φέρει η όποια ιδιωτικοποίηση, αλλά και για να διατίθεται το όποιο πλεόνασμα στην κάλυψη των πραγματικών κοινωνικών αναγκών και όχι των ιδιωτικών συμφερόντων.

Αντί επιλόγου: Δύο νόμοι της ρύπανσης, ένας κακός και ένας καλός

Ένας από τους πρωτεργάτες της προσέγγισης του ζητήματος των απορριμμάτων με την ονομαζόμενη «κοινωνία μηδενικών αποβλήτων», ανέδειξε μέσα από την πράξη την ισχύ δύο νόμων της ρύπανσης. Ενός κακού και ενός καλού, όπως τους ονομάζει.
«Ο κακός νόμος της ρύπανσης: το επίπεδο της ρύπανσης αυξάνεται όσο αυξάνεται το επίπεδο της διαφθοράς». Όσο πιο διεφθαρμένη είναι μια κοινότητα, τόσο πιο ρυπασμένη θα είναι. Πουθενά αυτό δεν είναι πιο εμφανές από ότι με το θέμα των ΑΣΑ στην πόλη της Νάπολης της Ιταλίας.
«Ο καλός νόμος της ρύπανσης: το επίπεδο της ρύπανσης μειώνεται όσο αυξάνεται το επίπεδο συμμετοχής του κοινού». Εν ολίγοις, πρέπει να καθαρίσουμε το πολιτικό σύστημα προκειμένου να καθαρίσουμε το περιβάλλον μας. Πουθενά δεν είναι πιο εμφανής αυτή η διαφθορά από τη συνεχή προώθηση των μεγάλων χώρων υγειονομικής ταφής και των μονάδων καύσης απορριμμάτων [9].

Βιβλιογραφία

[1] Νικολάου Κ., "Η συνεργατική εναλλακτική της κοινωνίας απέναντι στην κερδοσκοπική συμμαχία της διαχείρισης των απορριμμάτων", Για την Περιβαλλοντική Εκπαίδευση, 1 (46), 2012
[2] United Nations Environment Programme (UNEP), “Dioxin and Furan Inventories”, Geneva, Switzerland, 1999
[3] Eiceman G.A., Clement R.E., Karasek F.W., “Analysis of fly ash from municipal incinerators for trace organic compounds”, Analytical Chemistry, 51(14), 2343, 1979
[4] Eiceman G.A., Clement R.E., Karasek F.W., “Variations in concentrations of organic compounds including polychlorinated dibezo-p-dioxins and PAH in fly ash from a municipal incinerator”, Analytical Chemistry, 53(7), 955, 1981
[5] Νικολάου Κ., "Εργοστάσιο αποτέφρωσης απορριμμάτων και ατμοσφαιρική ρύπανση", Πρακτικά 11ου Πανελλήνιου Συνέδριου Χημείας : Χημεία και Υγεία, Ένωση Ελλήνων Χημικών, Αθήνα, 2-5 Δεκ. 1986, τ.Β, σσ.505-509
[6] IPEP - International POPs (Persistent Organic Pollutants) Elimination Network, "Waste Incinerators Accidents", 2019
[7] Νικολάου Κ., "Η κοινωνική, ολοκληρωμένη και αποκεντρωμένη διαχείριση των απορριμμάτων", Τεχνογράφημα, 447, 18-19, 2012
[8] Νικολάου Κ., “Πολιτική κερδοσκοπικής διαχείρισης των απορριμμάτων ή πράσινης ανάπτυξης;” Διαλεκτικά, 9.2.2011, www.dialektika.gr
[9] Paul Connett, “Zero Waste: A Key Move towards a Sustainable Society”, The American Environmental Health Studies Project, www.researchgate.net, 2007



Δευτέρα, 23 Μαρτίου 2020

Ο κορωνοϊός και η ατομική και κοινωνική μας ευθύνη

Συζήτηση για τον κορωνοϊό και την ατομική και κοινωνική μας ευθύνη,
Βεργίνα TV, 23.3.2020:
https://www.youtube.com/watch?v=HwvV84li8Lc&t=1102s
Συζήτηση για τον κορωνοϊό και την ατομική και κοινωνική μας ευθύνη στην εκπομπή "Τα λέμε" με τη δημοσιογράφο Χριστίνα Τσόρμπα, Βεργίνα TV, 23.3.2020.

Το βίντεο της συζήτησης υπάρχει στη διεύθυνση:

https://www.youtube.com/watch?v=HwvV84li8Lc&t=1102s



Τετάρτη, 18 Μαρτίου 2020

Κόντρα στον φόβο: Καταλαβαίνοντας την πρώτη εικόνα των κρουσμάτων, θανάτων και τεστ για τον COVID-19


του Κώστα Νικολάου 

“Οι άνθρωποι φοβούνται πάντα αυτό που δεν καταλαβαίνουν και αυτός ο φόβος τους μετατρέπει σε τέρατα. Αλλά δεν μπορούμε να το αφήσουμε να μας μετατρέψει και σε τέρατα. Πρέπει να είμαστε καλύτεροι από αυτά” (από το δυστοπικό έτος 2042 του Legends of Tomorrow).

Η προσέγγιση που επιχειρείται στο κείμενο αυτό αφορά μια συνοπτική πρώτη εικόνα και μακροσκοπική στατιστική επεξεργασία ορισμένων διαθέσιμων δεδομένων για τον κορωνοϊό COVID-19. Η κατάσταση είναι σε συνεχή εξέλιξη και η εικόνα αύριο μπορεί να είναι διαφορετική. Είναι σημαντικό όμως να καταλάβουμε τι δείχνει αυτό που έχουμε προς το παρόν διαθέσιμο.
Η κατανόηση των βασικών στατιστικών δεδομένων για τον κορωνοϊό και της φυσικής τους σημασίας, δεν είναι αποκλειστικό θέμα των επιστημών υγείας, αλλά κάθε ανθρώπου που έχει βασικές γνώσεις στατιστικής και επιστημονικής μεθοδολογίας. Κι αυτό είναι εξαιρετικά σημαντικό για να μπορούμε να διακρίνουμε πότε είναι προϊόν επιστήμης και πότε πολιτικής αυτά που ανακοινώνονται ή κυκλοφορούν.

1. Ο αριθμός των τεστ
Ο μεγαλύτερος αριθμός τεστ για κορωνοϊό παγκοσμίως πραγματοποιήθηκε στην Νότια Κορέα: περίπου 5.000 τεστ ανά 1 εκατ. κατοίκους. Στην Ελλάδα είναι περίπου 500 τεστ ανά 1 εκατ. και στην Ιταλία τριπλάσιος της Ελλάδας (βλ. Εικόνα 1). Αυτό σημαίνει ότι τα συμπεράσματα που προκύπτουν από τα δεδομένα της Νότιας Κορέας έχουν πολύ μεγάλη βαρύτητα παγκόσμια.



2. Το ποσοστό κρουσμάτων
Το ποσοστό κρουσμάτων ως προς τον αριθμό τεστ στην Ιταλία είναι τεράστιο: περίπου 1 στα 3 άτομα. Στην Ελλάδα είναι κατά πολύ χαμηλότερο, περίπου 8% και ακόμα χαμηλότερο στην Ν. Κορέα, περίπου 3% (βλ. εικόνα 2). Τόσο από το μεγάλο δείγμα τεστ της Ν. Κορέας, όσο και από το μικρό της Ελλάδας, φαίνεται ότι ο αριθμός κρουσμάτων κινείται σε χαμηλό και μονοψήφιο ποσοστό. Στην Ιταλία, η κατάσταση έχει ξεφύγει δραματικά.



3. Ο αριθμός θανάτων
Ο αριθμός θανάτων ανά 1 εκατ. κατοίκους είναι εξαιρετικά χαμηλός στην Ελλάδα: αντιστοιχούν περίπου 0,5 άτομα ανά 1 εκατ. κατοίκους. Στην Ν. Κορέα είναι 1,6 ανά 1 εκατ., ενώ στην Ιταλία είναι περίπου 36 άτομα ανά 1 εκατ. κατοίκους (βλ. εικόνα 3). Στην Ιταλία, η κατάσταση έχει ξεφύγει δραματικά και στον τομέα των θανάτων. Στην Ελλάδα τα νέα είναι καλά, αλλά είναι σε αυτήν τη φάση που χρειάζεται πολύ προσοχή στην ασκούμενη πολιτική: να εφαρμόζονται απαρέγκλιτα τα υπάρχοντα περιοριστικά μέτρα και να επεκταθούν ακόμα περισσότερο -ανεξαρτήτως κόστους- γιατί κάθε ανθρώπινη ζωή είναι αυταξία.



4. Ο αριθμός κρουσμάτων σε σχέση με την ηλικία
Στην Ν. Κορέα (με τον εξαιρετικά μεγάλο αριθμό τεστ σε ευρεία κλίμακα πληθυσμού) εμφανίζεται σαφώς ότι περίπου το 80% των κρουσμάτων είναι σε ηλικίες κάτω των 60 ετών και το 60% κάτω των 50 ετών. Στην Ιταλία, που τα τεστ δεν είναι σε ευρεία κλίμακα εμφανίζεται το αντίθετο, όπως και στην περίπτωση της Ελλάδας (βλ. εικόνα 4). Το αποτέλεσμα της Ν. Κορέας επιβεβαιώνεται γενικά και στη Γαλλία (βλ. εικόνα 5, η πρώτη στήλη). Είναι καθαρό ότι τα άτομα νεωτέρων ηλικιών είναι φορείς μετάδοσης του ιού σε μαζική κλίμακα και από αυτό φαίνεται η καθοριστική σημασία, που έχει η οριζόντια εφαρμογή των περιοριστικών μέτρων παντού και σε όλους.



5. Ο αριθμός θανάτων σε σχέση με την ηλικία
Με βάση τα δεδομένα στη Γαλλία (βλ. εικόνα 5), ενώ ο αριθμός κρουσμάτων είναι μεγαλύτερος στις νεώτερες ηλικίες (πρώτη στήλη της εικόνας 5), ο αριθμός θανάτων είναι πολύ αυξημένος στις μεγάλες ηλικίες, κυρίως άνω των 75 ετών (τρίτη στήλη της εικόνας 5), ενώ θα πρέπει να σημειωθεί ότι δεν είναι καθόλου αμελητέο το ποσοστό θανάτων (14%) στα άτομα νεώτερων ηλικιών. Τα ποσοστά των ατόμων που χρειάζονται εντατική θεραπεία είναι μοιρασμένα στις εξεταζόμενες ομάδες ηλικιών (δεύτερη στήλη της εικόνας 5).



6. Ποσοστό θνησιμότητας ασθενών με υποκείμενα νοσήματα
Το ποσοστό θνησιμότητας ασθενών που προσβλήθηκαν από τον κορωνοϊό και είχαν υποκείμενο νόσημα φαίνεται στην εικόνα 6. Τα υποκείμενα νοσήματα κατά σειρά βαρύτητας είναι: καρδιαγγειακά, διαβήτης, χρόνια αναπνευστικά, υπέρταση και καρκίνος. Το ποσοστό θνησιμότητας χωρίς κάποιο από αυτά τα υποκείμενα νοσήματα είναι κάτω του 1%. Τα αποτελέσματα αυτά προέρχονται από την Κίνα και βασίζονται σε 55.924 βεβαιωμένα κρούσματα μιας έρευνας του Π.Ο.Υ. (Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας) και σε 72.314 κρούσματα έρευνας του Κέντρου Ελέγχου και Πρόληψης Νοσημάτων (CCDC) της Κίνας. Η εφαρμογή αυστηρών μέτρων προστασίας για όλα τα άτομα με τα προαναφερόμενα υποκείμενα νοσήματα θα περιορίσει καθοριστικά τον αριθμό θανάτων από τον κορωνοϊό.



________________
Πηγές δεδομένων:
- European Centre for Disease Prevention and Control, “COVID-19: Situation update worldwide”, www.ecdc.europa.eu
- Statista Research Department, www.statista.com/
- China CCDC, “The Epidemiological Characteristics of an Outbreak of 2019 Novel Coronavirus Diseases (COVID-19)”, 2020
- World Health Organization, “Report of the WHO-China Joint Mission on Coronavirus Disease 2019 (COVID-19)”, 2020
- www.worldometers.info
- Esteban Ortiz-Ospina, “How many tests for COVID-19 are being performed around the world?”, Our World in Data, https://ourworldindata.org
- Andreas Backhaus, “Coronavirus: Why it’s so deadly in Italy. Demographics and why they are a warning to other countries”, Medium, https://medium.com
- Υπουργείο Υγείας, www.moh.gov.gr



Τετάρτη, 11 Μαρτίου 2020

Στο χαοτικό δίκτυο του κορωνοϊού η εκπαίδευση, η εργασία, η εκκλησία, η ψυχαγωγία και το συνέρχεσθαι

του Κώστα Νικολάου

Καθυστερημένα μεν -σε ότι αφορά το ύψος των περιστάσεων-, αλλά τελικά ανακοίνωσε σήμερα ο Π.Ο.Υ. (Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας) ότι υπάρχει “πανδημία” κορωνοϊού, δηλαδή μεγάλη εξάπλωση με αναμενόμενη αύξηση του αριθμού κρουσμάτων, θανάτων και πληττόμενων χωρών.
Η λέξη-κλειδί είναι η εξάπλωση.
Η αντιμετώπισή της δεν είναι μόνον θέμα των επιστημών υγείας. Όση επιστημονική γνώση υπάρχει, αξιοποιείται. Όση έρευνα για θεραπεία μπορεί να γίνει γρήγορα, γίνεται. Σήμερα όμως, αυτά δεν είναι αρκετά.
Η εξάπλωση του ιού γίνεται με πολύ συγκεκριμένο τρόπο: από άνθρωπο σε άνθρωπο, δηλαδή, με ανθρωποδίκτυα. Τα ανθρωποδίκτυα είναι πολύπλοκα συστήματα και λειτουργούν χαοτικά (με την επιστημονική έννοια του όρου).
Η αντιμετώπιση λοιπόν της εξάπλωσης δεν μπορεί παρά να γίνει στο πεδίο του κοινωνικού, που σημαίνει συγκεκριμένες πολιτικές, οι οποίες με τη σειρά τους εμπεριέχουν συγκεκριμένη ηθική και φιλοσοφία.
Πρώτο πολιτικό ερώτημα (ηθικής και φιλοσοφίας):
Στη λήψη μέτρων υπάρχει ανομολόγητη παραδοχή ότι ένας ορισμένος αριθμός θανάτων είναι αποδεκτός; Όχι αναπόφευκτος. Αποδεκτός, είναι η ερώτηση.
Αν η απάντηση είναι ένα ξεκάθαρο «όχι», τότε η πολιτική αντιμετώπισης δεν υπολογίζει ούτε οικονομικό κόστος ούτε οποιοδήποτε άλλο κόστος. Και σωστά, διότι κάθε ανθρώπινη ζωή είναι αυταξία.
Δεύτερο πολιτικό ερώτημα (ηθικής και φιλοσοφίας):
Όσο νοσηλευτικό προσωπικό και εξοπλισμός θεραπευτικής υποστήριξης κι αν διατεθεί, σε κορύφωση της κατάστασης πανδημίας μπορεί ο αριθμός αυτών που έχουν ανάγκη υποστήριξης να είναι μεγαλύτερος από όσους μπορεί να υποστηριχθούν (πχ η Ιταλία αν δεν έφθασε σε αυτό το σημείο, είναι πάντως πολύ κοντά).
Ποιος θα αναλάβει “ρόλο θεού” και θα αποφασίσει πχ ότι δεν υποστηρίζονται όσοι εκτιμάται ότι θα πεθάνουν και υποστηρίζονται αυτοί που εκτιμάται ότι έχουν ελπίδες ή πχ ότι δεν υποστηρίζονται οι πιο ηλικιωμένοι και υποστηρίζονται οι νεώτεροι και ούτω καθεξής.
Το κρίσιμο σημείο εδώ είναι να μην φθάσουμε στην κορύφωση. Και για να γίνει αυτό, χρειάζεται επέμβαση στα ανθρωποδίκτυα, που μπορούν να περιορίσουν δραστικά την εξάπλωση (χωρίς υπολογισμό οποιουδήποτε κόστους).
Το πρώτο μεγάλο ανθρωποδίκτυο είναι ο χώρος της εκπαίδευσης. Έχει περίπου 2 εκατ. άτομα (εκπαιδευτικούς και εκπαιδευόμενους από νηπιαγωγεία μέχρι πανεπιστήμια). Κάθε άτομο στο χώρο αυτό έρχεται καθημερινά σε επαφή με πάνω από 100 άτομα (κατά μέσο όρο), που με τη σειρά τους έχουν επαφή τουλάχιστον με άλλα 500. Όλος μαζί ο χώρος αγγίζει όλο τον ελληνικό πληθυσμό.
Το κλείσιμο των εκπαιδευτικών χώρων είναι σωστή πολιτική, αν και άργησε πολύ να εφαρμοσθεί. Οι εισηγήσεις είχαν γίνει εδώ και βδομάδες. Η τηλεκπαίδευση είναι πλέον τεχνολογικά απλούστατη και δωρεάν διαδικασία, που μπορεί να χρησιμοποιηθεί ακόμα και από όσους έχουν μόνον απλές γνώσεις διαδικτύου.
Δεύτερο μεγάλο ανθρωποδίκτυο είναι ο χώρος της εκκλησίας. Περίπου 2 εκατ. άτομα εκκλησιάζονται σχεδόν μια φορά την εβδομάδα σε 10.000 ενοριακούς ναούς στην Ελλάδα. Όλος μαζί ο χώρος με τις επαφές του αγγίζει όλο τον ελληνικό πληθυσμό.
Η προβαλλόμενη άρνηση κλεισίματος των εκκλησιών, δεν αντιμετωπίζεται με όρους επιστημονικής πειθούς, αλλά με όρους πίστης και δικαιωμάτων. Πιστεύει κάποιος ότι δεν μεταδίδεται ο ιός με το να εκκλησιάζεται και να κοινωνεί. Είναι δικαίωμά του. Δεν είναι όμως δικαίωμά του να υποχρεώνει κάποιον να έρχεται σε επαφή μαζί του, που πιστεύει ακριβώς το αντίθετο. Είτε θα μείνει σε απομόνωση παρέα με τους ομοϊδεάτες του είτε δεν θα εκκλησιάζεται.
Δεν δικαιολογείται καμιά ολιγωρία στην αμεσότατη λήψη απόφασης κλεισίματος των εκκλησιών.
Ένα τρίτο μεγάλο ανθρωποδίκτυο αποτελούν οι εργαζόμενοι σε γραφεία και σε παροχή υπηρεσιών (σε δημόσιο και ιδιωτικό τομέα). Είναι περίπου 1 εκατ. άνθρωποι. Μεγάλο μέρος αυτών μπορεί να κάνει ακριβώς την ίδια δουλειά από το σπίτι με τη λεγόμενη «εξ αποστάσεως εργασία» ή «τηλεργασία». Δεν δικαιολογείται η μη λήψη άμεσα μια τέτοιας απόφασης.
Τέταρτο ανθρωποδίκτυο, ο χώρος της ψυχαγωγίας. Τίποτα δεν θα πάθουμε αν για ένα διάστημα δεν πάμε σε κλειστούς χώρους ψυχαγωγίας. Εδώ η ατομική στάση καθορίζει το συλλογικό καλό.
Πέμπτο και πολύ σημαντικό ανθρωποδίκτυο, που καθορίζει και την αποτελεσματικότητα των πολιτικών στα άλλα ανθρωποδίκτυα είναι οι πάσης φύσεως κοινωνικοί χώροι του συνέρχεσθαι.
Αυτό δεν πρέπει να σταματήσει με τίποτα. Η αντιμετώπιση της εξάπλωσης του ιού δεν μπορεί να επιτραπεί να σημάνει την πλήρη απομόνωση των ανθρώπων.
Οι τηλεσυνεδριάσεις είναι πλέον απλούστατες, δωρεάν και φιλικότατες στον χρήστη. Και μπορούν να γίνουν με οποιονδήποτε αριθμό συμμετεχόντων.
Η αντιμετώπιση της εξάπλωσης του κορωνοϊού δείχνει ολοκάθαρα πως το ατομικό καλό υπάρχει αναγκαστικά και μόνον μέσα στο συλλογικό καλό και ταυτόχρονα, πως η ατομική στάση καθορίζει το συλλογικό καλό.
Είναι η εξ ανάγκης περίπτωση του “ο καθένας για όλους και όλοι για τον καθένα”.
Αλλιώς, θα έρθει η κορύφωση της εξάπλωσης.
Ψυχή βαθειά.


Κυριακή, 8 Μαρτίου 2020

Ουδεμία έκπληξη με τον ανορθολογισμό κάποιων επιστημόνων

του Κώστα Νικολάου

Ουδεμία έκπληξη με τον ανορθολογισμό κάποιων επιστημόνων.
Από τη μια, ας μην ξεχνάμε τη λαϊκή σοφία “τα ράσα δεν κάνουν τον παπά”.
Από την άλλη, έτσι ήταν πάντα και παντού στον κόσμο.
“Οι επιστήμονες μπορούσαν να τα βολεύουν με τη βοήθεια της παλιάς μεταφυσικής … Οι επιστήμονες πιστεύουν πως ελευθερώνονται από τη φιλοσοφία, αγνοώντας ή υβρίζοντάς την. Ωστόσο τους είναι αδύνατο να προχωρήσουν χωρίς σκέψη … Έτσι δεν ξεφεύγουν από το ζυγό της φιλοσοφίας και τις περισσότερες φορές αλίμονο, της χειρότερης” (Engels F., Διαλεκτική της φύσης).
Μια ολοκληρωμένη προσέγγιση ενός θέματος δεν μπορεί να είναι μόνο φιλοσοφική ή μόνον επιστημονική. "Η φιλοσοφία και η επιστήμη είναι άρρηκτα συνδεδεμένες, είναι και οι δύο εκφράσεις της ανθρώπινης κουλτούρας. Είναι αδύνατο να φιλοσοφούμε χωρίς να λαμβάνουμε υπόψη την επιστήμη της εποχής μας, ή να ασχολούμαστε με την επιστήμη χωρίς να γνωρίζουμε ποια είναι τα προβλήματα που απασχολούν τους σύγχρονους στοχαστές" (Prigogine I., Οι νόμοι του χάους).
Κι αυτό γιατί η ενασχόληση με τη θεωρία, με τις ιδέες, δεν είναι μια ελιτίστικη και ξεκομμένη από την κοινωνία διαδικασία. "Η φιλοσοφία ... βοηθάει το λαό να ξεχωρίσει μέσα στη θεωρία και μέσα σ' όλες τις ιδέες (πολιτικές, ηθικές, αισθητικές κλπ) αυτές που είναι σωστές από κείνες που είναι λαθεμένες ... οι σωστές ιδέες υπηρετούν πάντα το λαό. Οι λαθεμένες ιδέες υπηρετούν πάντα τους εχθρούς του λαού" (Althusser L., Θέσεις).
Πάντως ομολογουμένως, γνωρίζοντας ότι την αντίληψη της καθολικής αλληλεξάρτησης των πραγμάτων την εισήγαγε πρώτη η ελληνική φιλοσοφία, “σε πιάνει ένα κάτι” για το που βρισκόμαστε σήμερα όταν διαβάζεις ότι: “Αυτός είναι ο πρώτος λόγος που μας αναγκάζει, τόσο στη φιλοσοφία όσο και σε τόσες άλλες σφαίρες, να καταφεύγουμε κάθε φορά στα επιτεύγματα του μικρού αυτού λαού [των Ελλήνων], που τα καθολικά του ταλέντα και η δραστηριότητα του εξασφάλισαν μια τέτοια θέση στην ιστορία της ανθρώπινης εξέλιξης, που κανένας άλλος λαός δεν μπορεί να διεκδικήσει” (Engels F., Παλιός πρόλογος στο «Αντι-Ντύρινγκ» για τη διαλεκτική).

Δευτέρα, 2 Μαρτίου 2020

Περί των ανεπιθύμητων αλλά χρήσιμων προσφύγων και μεταναστών

του Κώστα Νικολάου

Όλοι οι πόλεμοι -μεταξύ κρατών και εμφύλιοι- γίνονται για την ιδιοποίηση των πλουτοπαραγωγικών πόρων από τους κυρίαρχους ή/και από αυτούς που προσπαθούν να γίνουν κυρίαρχοι. Οι υποτελείς είτε παίρνουν κανένα κοκκαλάκι είτε παίρνουν τον δρόμο της προσφυγιάς και μετανάστευσης, ανάλογα σε ποια πλευρά βρέθηκαν.
Τον μεγαλύτερο αριθμό προσφύγων και εκτοπισμένων στην ιστορία της ανθρωπότητας, δημιούργησαν οι ελίτ του δυτικού κόσμου: πάνω από 70 εκατ. εκτοπισμένοι άνθρωποι, εκ των οποίων το 1/3 ζει σε κατ΄ευφημισμόν "στρατόπεδα προσφύγων" (UNHCR, the UN Refugee Agency).
Φαινομενικά, οι πρόσφυγες και μετανάστες είναι μια ανεπιθύμητη κατάσταση.
Όχι ακριβώς ή τουλάχιστον όχι πάντα.
Σε συγκεκριμένες περιόδους ανάπτυξης του υπάρχοντος συστήματος, η υποδοχή προσφύγων και μεταναστών ως φθηνό εργατικό δυναμικό, αποτελεί μια εξαιρετική λύση για τη συνολική συμπίεση του εργατικού κόστους, καλλιεργώντας βέβαια τον ανταγωνισμό μεταξύ εγχώριων και αλλοδαπών εργαζομένων.
Αυτός ο ανταγωνισμός διατηρείται ζωντανός και εντατικοποιείται από τον τύπο, τον άμβωνα, τα κόμικς, με λίγα λόγια, με όλα τα μέσα που έχουν στη διάθεσή τους οι άρχουσες τάξεις. Αυτός ο ανταγωνισμός είναι το μυστικό της ανικανότητας της εργατικής τάξης, παρά την οργάνωση της. Είναι το μυστικό με το οποίο η κυρίαρχη τάξη διατηρεί τη δύναμή της και το γνωρίζει πολύ καλά (K. Marx, Letter to Sigfrid Meyer and August Vogt, 1870).
Σήμερα, τα διεθνή συστημικά κέντρα ερευνών εκτιμούν ότι για να διατηρήσουν οι ευρωπαϊκές εταιρίες την ανταγωνιστικότητά τους, χρειάζονται πάνω από 25 εκατ. ανειδίκευτους πρόσφυγες για τις επιχειρήσεις και τα χωράφια. Και ας υπάρχουν τουλάχιστον άλλοι τόσοι άνεργοι στην ΕΕ (βλ. ανταγωνισμός). Η Γερμανία χρειάζεται άμεσα 3-4 εκατ. και κάθε χρόνο τουλάχιστον 1 εκατ. (Bloomberg και IAB Institute for Employment Research). Η Ελλάδα γύρω στο 1 εκατ. λένε οι εγχώριοι νεοφιλελεύθεροι λαγοί.
Τότε γιατί δεν τους παίρνουν αμέσως και δημιουργείται τέτοιο πρόβλημα παντού;
Διότι πρέπει να ωριμάσει κατάλληλα ο ανταγωνισμός. Στο εσωτερικό, η ακροδεξιά να κάνει τη δουλειά της απλώνοντας παντού μίσος και έχθρα για τον ξένο (έχει ένα ρίσκο βέβαια αυτό, αλλά χωρίς ρίσκο δεν γίνεται δουλειά). Στο εξωτερικό, να έρθουν οι πρόσφυγες και μετανάστες (με τον εγκλεισμό τους σε στρατόπεδα) σε τέτοιο επίπεδο απελπισίας, ώστε το να βρουν δουλειά με λίγα δεκάευρα τον μήνα να είναι περίπου ο παράδεισος.
Το βασικό είναι να μην βρεθούν ενωμένοι ντόπιοι και ξένοι εργαζόμενοι. Για να δουλέψει το “διαίρει και βασίλευε”.
Δεν μπορεί πχ στα νησιά να κυριαρχεί η εικόνα υποδοχής προσφύγων με τις ντόπιες γιαγιάδες να ταϊζουν το μωρό προσφυγόπουλο. Οι σημερινές εικόνες είναι οι σωστές.
Όσο:
- οι εργαζόμενοι λαοί της Ευρώπης ανέχονται σιωπηλά τις κυρίαρχες πολιτικές των εταιριών της ΕΕ και δεν συνειδητοποιούν τις δυνατότητες τους,
- οι πρόσφυγες και μετανάστες δέχονται “να άγονται και να φέρονται” ως ανθρώπινη ασπίδα
- ο τούρκικος εργαζόμενος λαός επιτρέπει να κυριαρχείται από τους ισλαμοφασίστες της Μουσουλμανικής Αδελφότητας,
- ο εργαζόμενος ελληνικός λαός με την ψήφο του και κυρίως με την αποχή του, παρακολουθεί ως θέαμα τη λύση αντικατάστασης του προεδρείου του δεκαπενταμελούς από το ΔΣ του εξωραϊστικού συλλόγου της Κολοπετινίτσας,
διέξοδος υπέρ του κοινωνικού συνόλου δεν υπάρχει.
Τώρα, ας χωριστούν οι εργαζόμενοι σε πατριώτες και εθνομηδενιστές, σε εθνίκια και διεθνιστές και να αρπαχτούν μεταξύ τους.
Το σύστημα θα τους χρωστά ευγνωμοσύνη.